Việc chuẩn bị mâm cúng tươm tất trong ngày đầu năm mới là một nghi lễ quan trọng, thể hiện lòng thành kính với tổ tiên và thần linh. Để giải đáp thắc mắc mùng 1 tết nên cúng gì cho đúng và đủ lễ, bài viết này từ Xưởng Bàn Thờ sẽ hướng dẫn chi tiết cách sắm sửa lễ vật cho từng loại bàn thờ, giúp bạn chuẩn bị một cái Tết vẹn tròn, đón rước tài lộc và may mắn cho cả gia đình.
Nội dung bài viết
1. Mâm cúng Mùng 1 Tết đầy đủ và chuẩn truyền thống cần những gì?
Để trả lời cho câu hỏi mùng 1 tết nên cúng gì, trước hết cần hiểu rằng một mâm cúng đầy đủ không chỉ có các món ăn mà còn bao gồm nhiều lễ vật khác, mỗi thứ đều mang một ý nghĩa riêng. Tùy thuộc vào văn hóa gia đình và điều kiện kinh tế, gia chủ có thể lựa chọn chuẩn bị mâm cúng mặn hoặc mâm cúng chay.
1.1. Mâm cúng mặn
Mâm cúng mặn là lựa chọn phổ biến của nhiều gia đình Việt, thể hiện sự đủ đầy, sung túc và lòng biết ơn sâu sắc của con cháu dâng lên ông bà tổ tiên. Một mâm cỗ mặn truyền thống thường không thể thiếu các món sau:
- Gà luộc: Gà trống luộc nguyên con, ngậm hoa hồng hoặc ớt tỉa là lễ vật quan trọng nhất. Gà cúng tượng trưng cho sự tinh khiết, mạnh mẽ và khởi đầu một năm mới tốt đẹp, đủ đầy.
- Bánh chưng/Bánh tét: Đây là món ăn biểu tượng cho ngày Tết cổ truyền. Bánh chưng vuông tượng trưng cho Đất, bánh tét dài tượng trưng cho Trời, thể hiện lòng biết ơn trời đất đã cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
- Xôi gấc: Màu đỏ của xôi gấc tượng trưng cho sự may mắn, son sắt, hỷ sự. Dâng xôi gấc là lời cầu mong cho một năm mới tràn ngập niềm vui và những điều tốt lành.
- Các món khác: Ngoài ra, mâm cỗ còn có thêm các món như nem rán (chả giò), canh măng khô nấu xương, giò lụa, nộm, dưa hành… để mâm cúng thêm phần phong phú, thịnh soạn.
1.2. Mâm cúng chay
Bên cạnh mâm cúng mặn, cúng chay ngày Tết cũng là một nét đẹp văn hóa, thể hiện lòng thành thanh tịnh và cầu mong sự bình an, nhẹ nhàng cho cả gia đình. Mâm cúng chay đặc biệt phổ biến trong các gia đình theo đạo Phật hoặc những gia đình muốn khởi đầu năm mới bằng sự tinh khiết.
- Xôi đỗ xanh/Xôi vò: Món xôi thanh đạm nhưng không kém phần trang trọng, mang ý nghĩa no đủ, an lành.
- Chè trôi nước: Những viên bánh tròn đầy tượng trưng cho sự sum vầy, đoàn viên, mong cho các thành viên trong gia đình luôn yêu thương, gắn bó.
- Các món chay khác: Mâm cỗ chay còn có thể có giò chay, nem chay, canh nấm hạt sen, rau củ xào ngũ sắc… Các món ăn được chế biến từ nguyên liệu thực vật thanh lành, vừa đẹp mắt lại vừa tốt cho sức khỏe.
1.3. Lễ vật chung không thể thiếu trên bàn thờ
Dù chuẩn bị mâm cỗ mặn hay chay, có những lễ vật chung mà bất kỳ bàn thờ nào trong ngày Mùng 1 Tết cũng không thể thiếu để thể hiện sự trang nghiêm và lòng thành kính.
- Hương (Nhang): Nén hương thơm là sợi dây kết nối tâm linh giữa thế giới trần gian và cõi thiêng liêng.
- Hoa tươi: Nên chọn các loại hoa có ý nghĩa tốt đẹp như hoa cúc vàng (phúc lộc), hoa lay ơn (hẹn ước), hoa mai/đào (biểu tượng Tết), hoa đồng tiền (tài lộc).
- Mâm ngũ quả: Tùy theo vùng miền mà có cách bày biện khác nhau, nhưng mâm ngũ quả luôn mang ý nghĩa cầu mong “Cầu-Sung-Vừa-Đủ-Xài” hoặc ngũ phúc lâm môn.
- Trầu cau: “Miếng trầu là đầu câu chuyện”, trầu cau là lễ vật không thể thiếu trong các nghi lễ truyền thống, thể hiện lòng thành kính.
- Rượu, trà, nước sạch: Ba ly rượu, một ấm trà ngon và một ly nước sạch là những lễ vật cơ bản, tượng trưng cho những gì tinh túy nhất dâng lên bề trên.
- Vàng mã, tiền âm phủ: Tùy theo phong tục gia đình, thể hiện tấm lòng của con cháu gửi đến những người đã khuất.
- Nến hoặc đèn dầu: Ánh sáng của nến và đèn dầu tượng trưng cho sự ấm cúng, soi đường chỉ lối và xua đi tà khí.
2. Hướng dẫn chuẩn bị mâm cúng Mùng 1 Tết cho từng loại bàn thờ
Mỗi không gian thờ tự mang một ý nghĩa riêng, do đó, việc chuẩn bị mâm lễ cũng cần có sự điều chỉnh để phù hợp và thể hiện đúng tấm lòng của gia chủ. Việc tìm hiểu mùng 1 nên cúng gì cho từng loại bàn thờ sẽ giúp lễ cúng thêm phần trọn vẹn.
2.1. Mâm cúng bàn thờ Gia tiên
Bàn thờ gia tiên là nơi con cháu thể hiện lòng hiếu thảo, tưởng nhớ về cội nguồn, vì vậy mâm cúng luôn hướng đến sự sum vầy, ấm cúng. Mâm cúng gia tiên có thể là mâm mặn hoặc chay tùy theo truyền thống gia đình. Điều quan trọng nhất là phải có đầy đủ các món ăn truyền thống ngày Tết như bánh chưng, gà luộc, xôi gấc, canh măng… thể hiện sự no đủ, sung túc mà con cháu muốn dâng lên ông bà. Bên cạnh mâm cỗ, các lễ vật như hương, hoa, trà, rượu, trầu cau, vàng mã cũng phải được chuẩn bị chu đáo.
2.2. Mâm cúng bàn thờ Thần Tài – Thổ Địa
Đối với các gia đình kinh doanh, buôn bán, mâm cúng Thần Tài – Thổ Địa ngày Mùng 1 Tết đặc biệt quan trọng với ý nghĩa cầu mong một năm phát tài phát lộc. Bên cạnh các lễ vật cơ bản như hương, hoa, trái cây, khi chuẩn bị mâm cúng cho bàn thờ này, nhiều người thường thắc mắc mùng 1 tết nên cúng gì để thu hút tài lộc. Lễ vật đặc trưng thường có:
- Bộ tam sên: Gồm một miếng thịt heo luộc, 3 quả trứng luộc và 3 con tôm (hoặc cua) luộc.
- Cá lóc nướng: Một số nơi có tục cúng cá lóc nướng nguyên con để cầu may mắn.
- Các vật phẩm khác: Thuốc lá, cà phê, bánh kẹo, tiền vàng… là những lễ vật quen thuộc để dâng cúng hai vị thần.
2.3. Mâm cúng bàn thờ Phật
Việc dâng cúng lên bàn thờ Phật đòi hỏi sự thanh tịnh tuyệt đối, thể hiện lòng thành kính và mong muốn gieo duyên lành trong năm mới. Mâm cúng bàn thờ Phật bắt buộc phải là đồ chay, tuyệt đối không được cúng đồ mặn. Theo quan niệm Phật giáo, việc cúng dường bằng lễ vật thanh khiết như hương, hoa, đăng (nến), trà, quả, thực (đồ chay) là cách thể hiện tâm trong sạch và lòng biết ơn. Gia chủ tuyệt đối không dâng cúng vàng mã, tiền âm phủ hay rượu thịt trên bàn thờ Phật.
3. Sự khác biệt trong mâm cúng Mùng 1 Tết 3 miền Bắc – Trung – Nam
Văn hóa ẩm thực và phong tục mỗi vùng miền đã tạo nên những nét đặc trưng riêng biệt trong mâm cỗ cúng ngày Tết, làm phong phú thêm bản sắc Việt. Sự khác biệt này cũng thể hiện rõ nét trong việc chuẩn bị mâm cúng Mùng 1 Tết.
3.1. Mâm cúng miền Bắc: Cầu kỳ, trang trọng
Người miền Bắc rất coi trọng hình thức và sự tuân thủ các quy tắc truyền thống. Mâm cỗ cúng thường rất đầy đặn, cầu kỳ với “4 bát, 4 đĩa” hoặc “6 bát, 6 đĩa”, tượng trưng cho sự trọn vẹn. Các món ăn đặc trưng không thể thiếu là:
- Bánh chưng xanh vuông vắn.
- Gà luộc ngậm hoa hồng, bày cùng lá chanh thái chỉ.
- Canh măng lưỡi lợn nấu với móng giò.
- Nem rán giòn rụm.
- Nộm và dưa hành để cân bằng vị giác.
3.2. Mâm cúng miền Trung: Tinh tế, tỉ mỉ
Do ảnh hưởng của ẩm thực cung đình Huế và điều kiện thời tiết khắc nghiệt, mâm cúng của người miền Trung không quá nhiều món nhưng lại được chế biến công phu, tỉ mỉ và bày biện đẹp mắt trong những đĩa nhỏ xinh. Các món ăn đặc trưng bao gồm:
- Bánh tét gói nhỏ, chắc tay.
- Nem chua, tré trộn.
- Thịt heo ngâm nước mắm đậm đà.
- Các món cuốn như ram, gỏi cuốn.
- Dưa món giòn sần sật.
3.3. Mâm cúng miền Nam: Đơn giản, phóng khoáng
Người miền Nam có tính cách phóng khoáng, thực tế nên mâm cúng cũng thể hiện điều đó: không quá cầu kỳ về hình thức nhưng luôn đủ đầy và mang nhiều ý nghĩa cầu mong. Một mâm cỗ miền Nam điển hình sẽ có:
- Bánh tét ăn kèm dưa chua, củ kiệu.
- Canh khổ qua nhồi thịt, với ý nghĩa cầu cho “cái khổ qua đi”, đón chào năm mới suôn sẻ.
- Thịt kho hột vịt nước cốt dừa béo ngậy, tượng trưng cho sự hòa thuận, sung túc.
- Gỏi và các món nguội.
4. Những điều cần kiêng kỵ khi chuẩn bị lễ cúng Mùng 1 Tết
Để lễ cúng được trọn vẹn và trang nghiêm, gia chủ cần lưu ý một số điều kiêng kỵ trong việc lựa chọn lễ vật cũng như thái độ khi hành lễ. Đây là yếu tố quan trọng bên cạnh việc chuẩn bị mùng 1 tết nên cúng gì.
4.1. Các loại hoa quả không nên dâng cúng
Không phải loại hoa, quả nào cũng phù hợp để dâng lên bàn thờ. Lựa chọn sai có thể làm mất đi ý nghĩa trang trọng của lễ cúng, thậm chí mang lại những điều không may mắn.
- Trái cây kiêng kỵ: Không nên cúng các loại quả có gai nhọn (mít, sầu riêng), quả có vị cay, đắng, quả mọc sát đất hoặc quả giả.
- Các loại hoa nên tránh: Không nên cúng hoa ly (vì tên gọi liên quan đến ly tán), hoa dâm bụt, hoa nhài (gắn với những câu chuyện dân gian không hay), hoa phù dung (mau tàn).
4.2. Lưu ý về sự sạch sẽ và thái độ khi hành lễ
“Phú quý sinh lễ nghĩa”, sự thành tâm trong lúc cúng bái còn quan trọng hơn mâm cao cỗ đầy. Do đó, gia chủ cần đặc biệt chú ý đến sự sạch sẽ và thái độ khi tiến hành nghi lễ.
- Vệ sinh sạch sẽ: Bàn thờ phải được lau dọn sạch sẽ, gọn gàng trước khi bày lễ cúng. Đồ cúng phải là đồ mới, sạch, không nên dùng lại đồ thừa.
- Trang phục và thái độ: Người thực hiện lễ cúng phải tắm rửa sạch sẽ, ăn mặc nghiêm túc, lịch sự. Trong quá trình hành lễ, cần giữ thái độ trang nghiêm, thành kính, không nói chuyện ồn ào, cãi vã hay suy nghĩ những điều tiêu cực.
Hy vọng những chia sẻ chi tiết trên đã giúp quý gia chủ không còn băn khoăn mùng 1 tết nên cúng gì để chuẩn bị một mâm lễ thật tươm tất và ý nghĩa. Mâm cúng có thể thịnh soạn hay đơn giản, nhưng quan trọng nhất vẫn là tấm lòng thành kính của con cháu hướng về tổ tiên, thần Phật. Nếu cần tư vấn thêm về cách bài trí bàn thờ hay các vật phẩm thờ cúng chuẩn phong thủy để đón một năm mới 2026 an khang, thịnh vượng, đừng ngần ngại liên hệ với các chuyên gia tại Xưởng Bàn Thờ để được hỗ trợ tận tình.
Tôi là Phạm Tâm Việt – Bằng sự am hiểu sâu sắc về phong thủy và tâm huyết với mỹ nghệ truyền thống. Hy vọng những chia sẻ của tôi sẽ giúp bạn kiến tạo không gian thờ tự trang trọng, chuẩn phong thủy để mang lại bình an và tài lộc.
